Rechters 3b-16 | Wie kan de macht aan?

Mark Veurink
Mark Veurink
10 juni 2018

Rechters 3b-16 | Wie kan de macht aan?

image_pdfimage_print

Macht doet iets met mensen, en meestal is dat niet positief. Dat zie je ook bij de Rechters van Israël: hoe verder in het boek je komt, hoe minder het stoere helden zijn, en hoe meer het juist dubieuze leiders zijn. Rechters vraagt om een heel andere leider!
Voor wie deze preek in een kerkdienst wil gebruiken: graag ontvang ik een melding op hmveurink@gmail.com. Dan stuur ik ook de bijbehorende powerpoint toe.

Liturgie
Zingen: NLB Psalm 137a : 1, 2, 3 en 4
Stil gebed
Votum en groet
Zingen: GKB Gezang 176b
Gebed
Kinderen naar club
Lezen: Rechters 8 : 4 – 32
Zingen: GKB Psalm 78 : 16, 19 en 20
Preek over Rechters 3b-16
Zingen: Opwekking 378
Kinderen terug
Onderwijs bevestiging diaken
Bevestiging Sjoerd Wijnsma
Zingen: NLB Psalm 23b : 1, 2, 3, 4 en 5
Gebed
Collecte
Zingen: GKB Psalm 103 : 1, 5 en 7
Zegen

Wie kan de macht aan?

Inleiding
dia 1 – zwart
Vandaag wil ik beginnen met een citaat:
“all animals are equal, but some are more equal than others.”
Oftewel: “alle dieren zijn gelijk, maar sommige zijn gelijker dan anderen.”
Wie herkent het citaat?
Waar komt het vandaan? (Animal Farm, George Orwell)

dia 2 – Animal Farm
Animal Farm is één van de klassiekers van de Engelse literatuur.
Dat is niet echt mijn specialisme,
maar dit boek las ik al in vwo 3 voor mijn literatuurlijst Engels.
En: ik heb hem ook nog braaf in het Engels gelezen,
niet in een Nederlandse vertaling.

Animal Farm verscheen voor het eerst in 1945, en is een moderne fabel:
een verhaal over dieren met een duidelijke boodschap.
De boodschap van Animal Farm gaat over macht:
over hoe mensen vol idealen hun idealen verliezen zodra ze de macht krijgen.
Macht doet iets met mensen, en meestal is dat niet positief!

Het verhaal gaat over een boerderijrevolutie.
Nee, niet over de introductie van melkrobots ofzo,
maar over de boerderijdieren die de macht grijpen.
Ze zijn hun boer, een dronkenlap die zijn dieren verwaarloost, helemaal zat,
en verdrijven hem van de boerderij.
Ze denken dat ze het zelf beter kunnen,
en het begin is ook veelbelovend.
De belangrijkste regel: all animals are equal.
Geen dier mag de baas spelen over een ander dier,
en alle dieren hebben dezelfde rechten.
Dat is het ideaal.

Maar al snel blijkt de praktijk anders.
De leiders van de boerderij krijgen bepaalde privileges.
Ze proeven van de macht, en het smaakt naar meer.
Zij zijn de leiders, ze dragen een hele verantwoordelijkheid,
daar mag dan toch ook wel wat tegenover staan?
Het oude motto, all animals are equal, wordt uitgebreid:
but some are more equal than others.
Het gaat van kwaad tot erger,
tot de gewone boerderijdieren zelfs weer terugverlangen naar hun oude boer,
die hen dan wel verwaarloosde, maar hen tenminste niet uitbuitte.

Orwell schreef dit niet zomaar als les over wat macht met je kan doen:
het boek gaat over het communisme in Rusland.
Dat is begonnen vanuit een sterk ideaal van gelijkheid,
maar binnen mum van tijd gingen de nieuwe leiders als dictators te keer.

dia 3 – wie kan de macht aan?
Goede leiders zijn zeldzaam.
Er zijn maar weinig mensen die met macht kunnen omgaan.
Dat zie je ook gebeuren in Rechters 3-16.
Vorige week hadden we het over het begin van Rechters,
over Israël dat vergeet wie ze zijn: Gods volk.
Vandaag gaan we verder met het bekendste deel van het boek,
over de leiders die God aan het volk geeft
om Israël weer op het rechte pad te krijgen.
Dat doen we vanuit het thema: wie kan de macht aan?

1. Dubieuze leiders
dia 4 – dubieuze leiders
Ik las deze week die hoofdstukken en kwam er toch weer achter
dat ik een te rooskleurig beeld van die Rechters had.
Als kind vond ik dit gewoon mooie bijbelverhalen:
over stoere mannen, en af en toe een stoere vrouw,
die Israël van de vijanden bevrijden en terugbrengen bij God.
Maar zijn het wel zulke helden?

dia 5 – goed maar bloederig
Laten we ze eens op een rijtje zetten:
wie zijn die rechters en wat doen ze?
Dan beginnen we met de eerste rechters:
Otniël, Ehud, Samgar en Debora – in Rechters 3-5.
Dit zijn prima leiders.
De verhalen die van hen worden verteld
zijn misschien wel wat aan de bloederige kant,
zeker naar moderne westerse smaak,
maar ze doen in ieder geval wat van hen verwacht wordt:
ze gaan de strijd met de vijand aan, overwinnen,
en bevrijden Israël uit de greep van de afgoden.
Onder de leiding van deze rechters is er in Israël rust.
Op die eerste rechters is weinig aan te merken.

dia 6 – kan de macht niet aan
Bij de volgende rechter, Gideon, kantelt dat beeld.
Gideon is typisch zo’n leider die de macht niet aankan.
Voor hij macht kreeg, was hij een fijne man, iemand die je kon vertrouwen.
Gideon krijgt van God de opdracht Israël te bevrijden,
maar hij ziet niet in hoe hij dat zou kunnen doen.
Fijn, die bescheidenheid!
Gideon twijfelt, en heeft wondertekenen nodig om hem over de streep te trekken.
Wat volgt is een schitterende overwinning op de Midjanieten,
waar Gideon en zijn uitgedunde leger niets hoeven te doen,
omdat God de vijand op een presenteerblaadje aanbied.

Maar dan komen de barstjes.
Gideon heeft van de macht geproefd, en wordt een ander mens.
We hebben gelezen over inwoners van Sukkot en Penuël.
Let wel: dat zijn gewoon plaatsen in Israël,
die bewoond werden door Israëlieten.
Maar ze zijn te bang om Gideon te helpen.
Van Gideon zou je enig begrip mogen verwachten,
hij was zelf ook te bang om Israël te leiden,
maar Gideon rekent genadeloos met hen af.

De roem stijgt Gideon naar het hoofd,
en de Israëlieten willen hem koning maken.
Die eer slaat Gideon af – en dat spreekt vóór hem.
Maar ondertussen gedraagt hij zich als een echte Oosterse koning:
naar goed koninklijk gebruik heeft hij een harem
en verwekt bij al zijn bijvrouwen maar liefst zeventig zonen –
de dochters worden niet eens genoemd.
Eén van die zonen krijgt de naam Abimelech,
wat betekent: ‘mijn vader is koning’.
Tegenwoordig kun je voor baby’s rompertjes kopen
met teksten als ‘mijn papa is de liefste’,
maar Gideon laat gewoon de naam van zijn zoon spreken:
‘mijn papa is de baas’.
En dan laat Gideon ook nog een priestergewaad maken,
wat door de Israëlieten al snel als afgod wordt vereerd.
Nee, Gideon bedankt voor de eer koning te worden,
maar vertoont wel degelijk koninklijk gedrag.

Zoon Abimelech verliest alle bescheidenheid,
en laat zich wél tot koning uitroepen.
Dan breekt de chaos pas goed los,
met een bloederige burgeroorlog,
waar Abimelech uiteindelijk sneuvelt.

dia 7 – geen rust meer
De volgende rechters zijn Tola en Jaïr.
Bij hen wordt, in tegenstelling tot hun voorgangers,
niet genoemd wie in die tijd de vijand is.
Misschien wel hierom:
omdat Israël zo verdeeld is, dat er helemaal geen vijand meer nodig is.
Israël moet bevrijd worden van zichzelf.
Vanaf deze rechters staat er ook niet meer dat het volk zoveel jaar rust had.
Dat krijgen ze niet meer voor elkaar.

dia 8 – behandelt God als afgod
Door naar Jefta, Rechters 10-12.
Een klassiek verhaal over een slechte jeugd –
als hoerenzoon werd Jefta niet geaccepteerd –
waardoor Jefta in de criminaliteit belandt.
Jefta was een grote man uit de onderwereld – een Willem Holleeder ofzo.
Maar als de Israëlieten ten einde raad zijn,
vragen ze bij gebrek aan beter toch maar Jefta om hen te leiden.

Jefta is de leider die God behandelt als een afgod.
Tegenover de Ammonieten erkent hij:
‘wat u dankzij uw god Kemos in bezit hebt gekregen kunt u uw eigendom noemen.’
Jefta lijkt God te zien als een God die alleen in Israël macht heeft.
Maar nog erger: hij probeert Gods steun af te dwingen met de belofte van een mensenoffer.
God vindt dat afschuwelijk, en dat heeft hij vaak genoeg gezegd,
maar Jefta doet het toch: hij offert zijn dochter op het altaar.
O ja, Jefta’s optreden eindigt ook nog in een bloederige burgeroorlog.

dia 9 – gedragen zich als koningen
Hij wordt opgevolgd door Ibsan, Elon en Abdon.
Over hen is weinig te vertellen,
behalve dat Ibsan en Abdon erg veel kinderen hadden,
wat er ook weer op wijst dat ze zich als koningen gedroegen.

dia 10 – flirt met de vijand
En tenslotte Simson.
Onbegrijpelijk dat hij Israëls leider mag zijn.
In zijn tijd is Israël overgeleverd aan de Filistijnen,
en aan Simson de taak met de Filistijnen af te rekenen.
Maar wat doet Simson?
Precies, hij wordt verliefd op een Filistijns meisje, en trouwt haar…
Maar als de Filistijnen hem oneerlijk behandelen, neemt Simson wraak.
Misschien is dat wel de belangrijkste bijdrage van Simson geweest:
dat de Israëlieten de Filistijnen weer als vijand gaan zien.

dia 11 – wie kan de macht wél aan?!
Dat zijn ze: Israëls rechters.
Laten we de balans eens opmaken van een paar honderd jaar rechters in Israël,
want zoveel tijd zit er tussen Otniël en Simson.
Dan blijft er weinig over van dat beeld van stoere helden.
Hoe verder in het boek we komen, hoe dubieuzer de leiders worden.
Ze kunnen de macht helemaal niet aan!

Dat is niet alleen iets van vroeger.
Wat zijn goede leiders zeldzaam!
In Nederland hebben we de macht maar gewoon verdeeld,
zodat niemand te veel macht krijgt.
En nu de kerk niet meer zo’n machtspositie heeft als vroeger,
gaat de beerput van machtsmisbruik in de kerk ook open.
Of denk aan bedrijven als Google en Facebook:
alleen God weet meer over jou – wat een macht geeft hen dat.
Zouden zij goed met die macht kunnen omgaan?

2. Een andere leider
dia 12 – er is een andere leider nodig:
Rechters is dus niet het boek van die stoere leiders
aan wie we een voorbeeld kunnen nemen.
Ja, in Hebreeën 11 worden Gideon, Simson en Jefta als voorbeeld genoemd.
Maar we moeten Rechters niet vanuit dat ene zinnetje lezen,
en doen alsof Rechters over geloofshelden gaat.
Lees dan liever Hebreeën vanuit Rechters:
wat zegt het dat zelfs deze dubieuze leiders genoemd worden?

Je kunt je afvragen waarom het boek Rechters in de bijbel beland is.
Wat moeten we met dit stel mislukte leiders?
Daarbij is het goed te bedenken dat Rechters geschiedenis schrijft,
en geschiedenis heeft altijd zwarte bladzijden.
Het gaat mis als je het niet als geschiedenis leest,
maar als voorschrift.

Wat die hele geschiedenis van de Rechters vooral laat zien:
er is een andere leider nodig.
Daar werkt heel het boek Rechters naar toe.
Je zou kunnen zeggen dat Rechters een profielschets geeft
van een goede leider die de macht wél aankan.

dia 13 – bestendig
Het eerste uit die profielschets,
is dat het leiderschap van deze leider ‘bestendig’ moet zijn.
Dat is de les van de eerste rechters, waar weinig op aan te merken was.
Zolang deze rechters, bijvoorbeeld Otniël, de macht hebben, gaat het goed.
Onder Otniël heeft Israël 40 jaar rust.
Maar zodra Otniël sterft,
begint Israël weer achter afgoden aan te lopen,
en stuurt God de volgende vijand naar Israël.
Een leider als Otniël zorgt voor 40 jaar rust,
maar daarna is Israël weer terug bij af.
Wat nodig is, is een leider wiens invloed niet bij zijn dood ophoudt.

dia 14 – dienend
Tweede element uit de profielschets
is dat er dienende leiders nodig zijn.
Dat is de les van de rechters vanaf Gideon.
Gideon, Jefta, Simson, en de kleinere rechters er tussenin:
ze kunnen allemaal niet met macht omgaan.
Het stijgt hen boven het hoofd,
ze gedragen zich als koningen, alsof ze alles maar kunnen maken,
alsof de mensen hen zouden moeten eren.
Net als in Animal Farm.
In plaats van te zoeken naar wat goed is voor het volk,
zoeken zij naar wat goed is voor zichzelf.

dia 15 – God erkennen
Derde element uit de profielschets
is dat er leiders nodig zijn die God als leider erkennen.
Het is wat Gideon zegt in Rechters 8:23:
‘ik zal uw heerser niet zijn, want de Heer is uw heerser.’
Gideon belijdt het met de mond,
maar in de praktijk gaat hij zich wel degelijk als koning gedragen.
Maar het uitgangspunt is goed:
erkennen dat de macht die mensen hebben altijd afgeleide macht is,
want Gód heeft de macht.
Dat besef maakt leiders bescheiden.

dia 16 – Rechters vraagt om Jezus! (voetwassing)
Als we dat zo op een rijtje zetten,
leiderschap dat niet ophoudt,
dienend leiderschap en het besef dat Gód de macht heeft,
dan krijg ik Jezus in beeld.
Die andere leider, waar het boek Rechters om vraagt, dat is Jezus!
Aan Jezus’ macht komt geen eind,
als geen ander heeft Jezus laten zien wat het is om te dienen,
en hij is zélf God.
Toch gaat Jezus niet zelfzuchtig met zijn macht om,
gebruikt hij zijn macht niet om er zelf voordeel van te hebben.
De duivel probeert hem daar tijdens de verzoeking in de woestijn toe te verleiden,
maar Jezus geeft niet toe!
Jezus laat zijn macht niet gelden naar mensen die hem oneerlijk behandelen,
hij houdt zijn macht juist in.
Als Jezus aan het kruis hangt, wordt hij uitgedaagd van het kruis af te stappen,
maar Jezus doet het niet:
dan zou hij zichzelf dienen, in plaats van de mensen.

Jezus is zo totaal anders dan de Rechters,
en ook zo totaal anders dan de leiders van onze wereld.
Wat kunnen we daar veel van verwachten,
en wat vallen ze vaak tegen.
Ook in Nederland: als een partij regeert,
wordt het daar bij de volgende verkiezingen op afgerekend…
Dan zoeken we ons heil wel bij andere leiders.
Uiteindelijk is Jezus de leider die we nodig hebben.
Hij kan de macht aan
en is de enige leider die je aanbidding waard is!

3. Kun jij de macht aan?
dia 17 – kun jij de macht aan?
‘Wie kan de macht aan?’ – dat is het thema.
Het antwoord: Jezus kan de macht aan.
Maar jij? Kun jij de macht ook aan?

dia 18 – iedereen heeft macht
Want iedereen heeft macht.
Bij mensen met macht denken we al snel aan leiders.
Presidenten en koningen,
ministers en leden van de tweede kamer,
directeuren en wethouders.
Of in de kerk: dominees, ouderlingen en diakenen.
Maar ook ouders hebben macht,
of mensen met een leidinggevende functie, of docenten.
Maar zelfs kinderen hebben macht:
als een kind in de supermarkt een hele scène schopt
omdat ‘ie geen yoghurt wil maar vla,
dan laat hij zijn macht gelden.
Macht is overal waar mensen elkaar proberen te beïnvloeden.
Dat is dus overal, en daarom geldt die vraag voor iedereen:
kun jij de macht aan?

dia 19 – manipuleer je of dien je?
Als onze leider, Jezus, al dient, dan wij helemaal!
Je kunt met macht omgaan
als je niet zoekt naar hoe je het voor jezelf beter kunt maken,
maar hoe je de ander kunt dienen.
Juist als christen moet je daarom altijd kritisch blijven op jezelf:
manipuleer ik of dien ik?
Een mooi voorbeeld daarvan gaf onze premier, Mark Rutte, deze week:
toen hij zijn koffie liet vallen stond hij even later zelf te dweilen,
in plaats van de schoonmakers het te laten doen.
Natuurlijk, het was ook PR-technisch gezien handig van hem,
vanuit de hele wereld werd hij erom bewonderd,
maar hij deed het toch maar mooi!

Niet manipuleren maar dienen:
tot mijn grote verrassing past de boodschap van Rechters 3-16
daarmee precies bij de bevestiging van Sjoerd Wijnsma als diaken!
Want jij, Sjoerd, wordt een leider in de kerk.
Neem daarbij maar geen voorbeeld aan die rechters met hun haantjesgedrag.
Wees juist een leider in het spoor van Jezus: een dienaar.
Dat is ook waar de diaconie om draait: dienen.
Jij mag, samen met de andere ambtsdragers, de gemeente daarin voorgaan:
in het dienen van elkaar en de samenleving.

dia 20 – God heeft alle macht!
Dat kunnen we als we beseffen wie we zijn.
Dat we namens God een klein beetje macht mogen uitoefenen
om daarin iets van Gods liefde te laten zien.
Namens God, want hij heeft álle macht.
Als je dat erkent, dan kun je de macht aan.
Amen.