Leerdienst | Avondmaal: wegkijken van jezelf

Mark Veurink
Mark Veurink
19 februari 2017

Leerdienst | Avondmaal: wegkijken van jezelf

image_pdfimage_print

Voor wie is het avondmaal? Wat is de dresscode? Daar kunnen we heel druk mee zijn. Maar avondmaal is geen kwestie van (je geloof) demonstreren, maar een kwestie van ontvangen! Durven we van onszelf weg te kijken? Met praktische toespitsing over voorbereiding, kinderen en buitenstaanders.
Voor wie deze preek in een kerkdienst wil gebruiken: graag ontvang ik een melding op hmveurink@gmail.com. Dan stuur ik ook de bijbehorende powerpoint toe.

Liturgie
Zingen: GKB Gezang 171 : 1
Stil gebed
Votum en groet
Zingen: Psalm 113 : 1 en 2 (GKB=LvK)
Gebed
Lezen: Matteüs 22 : 1 – 14
Lezen: 1 Korintiërs 11 : 27 – 34
Lezen: HC Zondag 30 v/a 80 en 81
Zingen: LvK Psalm 15 : 1 en 2
Preek
Zingen: Opwekking 369
Gebed
Collecte
Geloofsbelijdenis
Zingen: GKB Gezang 140 : 1 en 3
Zegen

Avondmaal: wegkijken van jezelf

Introductie
We vervolgen onze ontdekkingsreis in de wereld van het avondmaal.
Vandaag de laatste etappe, en ik hoop dat ook dit een spannend stukje reis wordt:
dat je iets nieuws mag ontdekken.
Ik heb het al eerder gezegd:
het is niet mijn bedoeling dat jullie straks precies zo over het avondmaal denken als ik.
Ik heb best wat praktische suggesties gedaan, dat ga ik vandaag weer doen,
maar zie deze diensten vooral als een prikkel om zelf na te denken
en het gesprek over het avondmaal met elkaar te voeren!

Even opfrissen waar we gebleven waren.
De eerste etappe ging over de vraag: wat is de meerwaarde van het avondmaal?
We zagen toen dat God niet alleen in woorden met ons wil omgaan,
maar ook in de ervaring van het avondmaal.
De tweede etappe ging over de inhoud van het avondmaal: is het somber of feest?
We hebben verschillende kanten van het avondmaal bekeken,
die je kunt samenvatten in dat we aan het avondmaal het leven vieren.
Het is een feestelijke maaltijd waar we ook elkaar tegenkomen.
Vandaag de laatste etappe: voor wie is het avondmaal eigenlijk?

Daarbij gaan we verschillende dingen lezen.
We beginnen met een gelijkenis, Matteüs 22:1-14.
Deze gelijkenis gaat niet rechtstreeks over het avondmaal,
maar wel over wie er op het feestmaal komen.
Daarna een gedeelte dat wél direct over het avondmaal gaat: 1 Korintiërs 11:27-34.
Ten slotte uit de catechismus, Zondag 30 vraag en antwoord 80 en 81.
Daar zeg ik direct bij dat antwoord 80 omstreden is,
waarschijnlijk het meest omstreden antwoord van de catechismus.
Het gebeurt zelden dat een synode wordt gevraagd een deel van de belijdenis te herzien,
maar juist bij antwoord 80 wordt daar met enige regelmaat een pleidooi voor gevoerd.
Goed, laten we gaan lezen!

Inleiding
dia 1 – vraag: zijn er voorwaarden om het avondmaal te mogen vieren?
Dat waren pittige lezingen, en een pittige Psalm!
Je zou zomaar gaan denken
dat je een supergelovige moet zijn om avondmaal te mogen vieren…
Dat brengt me direct bij de vraag waar ik mee wil beginnen.
Een vraag, wederom, aan jullie:
zijn er voorwaarden om het avondmaal te mogen vieren?
Bespreek die vraag eens met degene naast je.

Je zou die vraag, met die gelijkenis van Jezus in het achterhoofd,
ook op een andere manier kunnen stellen:
wat voor kleren moet je dragen voor de feestmaaltijd?
Wat is de dresscode?

dia 2 – dresscode
Misschien ben je wel eens uitgenodigd bij een feestje waar een dresscode gold.
Een chique gelegenheid misschien, een gala ofzo,
waar de dames geacht worden in galajurk te verschijnen,
en de heren in smoking, of nog beter: een rokkostuum.
Of een ludieke dresscode: iemand die een verjaardag viert,
en wil dat alle gasten in jaren ’70-stijl verschijnen…
Of dat je volledig in het rood gekleed bent.

Ik vind dat maar ongemakkelijk…
Sterker nog: een dresscode kan voor mij een reden zijn
een feestje aan me voorbij te laten gaan!
Met een dresscode is de grote vraag of je er aan voldoet.
Die vraag kan je zelfs tijdens zo’n feest bezig houden:
dat je steeds jezelf met anderen aan het vergelijken bent.
Je bent zo druk met de dresscode, dat je het feest niet meer meemaakt.

dia 3 – Avondmaal: wegkijken van jezelf
Dat kan met het avondmaal ook gebeuren.
Dat er een dresscode is die zoveel aandacht vraagt, dat je zo druk bent met jezelf,
dat je het feest van het avondmaal niet meer meemaakt.
Terwijl de dresscode aan het avondmaal zo simpel is: Christus!
Wat kunnen we in onszelf gekeerd zijn, en daardoor het feest missen.
Maar het avondmaal gaat niet om ons, om hoe wij eruit zien, maar om Christus!
Daarom is het thema vanmiddag: avondmaal is wegkijken van onszelf.

Demonstreren of ontvangen?
dia 4 – demonstreren of ontvangen?
Dat omstreden antwoord uit de catechismus heeft daar alles mee te maken.
Onze Rooms-Katholieke broeders en zusters van vervloekte afgodendienst betichten,
dat doet de catechismus niet fraai.
Maar daarachter zit wel een wezenlijk punt: wat is het avondmaal eigenlijk?
Wie is er in het avondmaal aan zet:
is het allereerst een maaltijd waarin mensen iets doen,
of is het allereerst een maaltijd waarin God iets doet?
Is het een maaltijd waar wij ons geloof demonstreren,
of is het een maaltijd waar we Christus ontvangen?

In de tijd van de Reformatie, waarin de catechismus is ontstaan,
zijn over die vraag hele discussies gevoerd: een heuse avondmaalstrijd…
Tussen de verschillende soorten kerken,
maar ook tussen de reformatoren, de voormannen van de Reformatie:
Luther, Calvijn en Zwingli.
Die oude discussie kan ons vandaag op weg helpen.
We duiken dus maar eens de geschiedenis in.

dia 5 – tabel: Rooms-katholiek
Allereerst de Rooms-katholieke visie.
Je kunt hem lezen in dat catechismusantwoord,
maar dat is dan wel de katholieke visie door protestantse bril…
Katholieken zelf zullen niet zeggen dat Christus in de mis dagelijks geofferd wordt,
en dat ze alleen daardoor vergeving van zonden kunnen krijgen.
Wel zeggen ze dat het offer van Christus tegenwoordig wordt gesteld, wordt vernieuwd,
ja zelfs dat het offer van Christus wordt opgedragen.
Op de vraag wie er in het avondmaal aan zet is,
is het katholieke antwoord: de kerk, of de priester – hij draagt het offer op namens de kerk.

dia 6 – Luther en Calvijn
Volgens de reformatoren had dat weinig te maken
met hoe Christus het avondmaal had ingesteld.
Maar hoe moet het avondmaal dan wel gevierd worden?
Eerst Luther en Calvijn.
Tussen hen kun je verschillen aanwijzen, maar ze denken in dezelfde lijn.
Zij willen er aan vasthouden dat Christus in het avondmaal aanwezig is.
Maar dan niet op de katholieke manier, dat wij Christus opdragen.
Nee: aan het avondmaal ontvangen we Christus.
Het avondmaal wordt niet door ons aan God opgedragen,
we vieren er juist wat we van God ontvangen.
En dan krijg je een heel ander antwoord op de vraag wie aan zet is:
in het avondmaal zijn niet mensen aan zet, maar God!
God geeft zich aan ons.

dia 7 – Zwingli
Ik liet het woord ‘avondmaalstrijd’ al vallen.
Dat heeft te maken met de derde reformator: Zwingli.
Hij verzet zich tegen het idee
dat Christus op een bijzondere manier in het avondmaal aanwezig is,
op een andere manier dan bijvoorbeeld in de natuur.
Zwingli komt heel anders uit:
voor hem is het avondmaal een vreugdevolle herinneringsmaaltijd,
waar we bij Christus bepaald worden.
Aan het avondmaal meedoen is belijdenis doen.
Uiteindelijk is het de individuele gelovige die aan zet is.

De catechismus volgt Luther en Calvijn:
bij het avondmaal is God aan zet,
het is geen kwestie van demonstreren, maar van ontvangen!
Daarom staan alle vragen en antwoorden over het avondmaal,
en dat zijn er nogal wat,
in het deel van de catechismus dat over de verlossing gaat,
niet in het deel over de dankbaarheid.
Avondmaal is iets wat wij van God krijgen, niet iets wat wij voor God doen.
Daarmee kom je heel dicht bij de kern van het christelijk geloof:
het gaat niet om wat wij doen,
het gaat om wat God voor ons gedaan heeft en doet!

Wegkijken van onszelf
dia 8 – wegkijken van onszelf
Genoeg geschiedenis, terug naar vandaag.
Is avondmaal voor ons demonstreren of ontvangen?
Het gereformeerde antwoord is dus: ontvangen!
Dat vind ik een heerlijk antwoord: volgens mij hebben ze dat toen goed gezien.
Maar in de praktijk geven we onszelf en ons eigen geloof best een grote rol.
Kunnen we nog wegkijken van onszelf?

dia 9 – gevaar dat je op jezelf wordt teruggeworpen
Ik denk dat we in de praktijk veel dichter bij Zwingli zitten,
het avondmaal als een maaltijd waar we Christus in herinnering brengen,
dan bij Luther en Calvijn.
We lopen een risico, dat ook in boeken wel wordt beschreven,
dat de aandacht steeds meer verschuift van Christus die zich geeft,
naar de individuele christen met zijn of haar geloof.
Van de Gastheer naar de gasten met hun dresscode.
Dan komt de schijnwerper op ons geloof te staan, en stellen we daar hoge eisen aan.
Uiteindelijk wordt je op jezelf teruggeworpen.

Terug naar het begin: ik vroeg naar voorwaarden om avondmaal te vieren.
Maar in het avondmaal gaat het niet om voorwaarden!
Voorwaarden zorgen er voor dat we met onszelf bezig blijven.
Terwijl het avondmaal je juist oproept:
kijk niet naar jezelf, kijk naar Jezus Christus!
Natuurlijk, geloof is belangrijk, maar voorop staat dat God een gevende God is.
De catechismus heeft het ook over ons geloof,
maar dat is het allerlaatste wat nog over het avondmaal gezegd moet worden,
absoluut niet de kern van wat de catechismus over het avondmaal wil zeggen!
We hebben de plek van persoonlijk en bewust en bereflecteerd geloof te groot gemaakt.
Alsof het avondmaal draait om ons geloof.

dia 10 – samen naar Christus kijken
Het gevaar is dat we zo druk zijn met onszelf dat we het feest missen.
Dat het geen maaltijd meer is van ons als gemeente,
maar een maaltijd van ieder voor zich.
Wat maken we het onszelf moeilijk!
Waarom moeten we onszelf steeds afvragen hoe echt ons geloof is,
in plaats van gewoon mee te doen en te ontvangen?
We komen samen aan het avondmaal:
de een helemaal vol van God,
de ander die vol vragen zit en het even niet meer weet.
En de volgende keer zijn de rollen omgedraaid.
Maar samen kijken we weg van onszelf, naar Christus,
en ontvangen we nieuwe kracht.

De plaats van geloof
dia 11- de plaats van geloof
Maakt het dan niets uit hoe je het avondmaal viert?
De gedeelten die we hebben gelezen suggereren iets anders…
Wat is de plaats van geloof bij het avondmaal?

dia 12 – de dresscode: Jezus Christus
Eerst die gelijkenis van Jezus.
Ook al gaat het over een feest, het is niet zo’n feestelijke gelijkenis…
Nogal wat mensen zijn niet welkom op het feest:
‘velen zijn geroepen, slechts weinigen uitverkoren.’
Jezus is in gesprek met de Joodse leiders, die hem maar niet willen accepteren.
Ze zijn uitgenodigd voor de bruiloft, maar willen niet komen.
Daar tegenover staan de mensen op straat: tollenaars, hoeren, verlamden
– iedereen die door de samenleving werd uitgespuugd.
Zij accepteren Jezus wel, en komen graag op het feest.

En die man die zich niet aan de dresscode hield?
Paulus schrijft in Romeinen 13:14:
‘omkleed u met de Heer Jezus Christus.’
Dát is de dresscode, je kleden met Jezus!
Aan het avondmaal gaat het er niet om hoe goed of hoe slecht je bent,
niemand is goed genoeg om avondmaal te vieren,
maar of je je met Christus wilt kleden: hij maakt je waardig.
Christus als dresscode: dat betekent dat jij van hem bent
en dat hij in jou bezig mag om je een nieuw mens te maken.
Anders heb je op het feest niets te zoeken.
Zoals die man die eruit wordt gezet.

dia 13 – dan Jezus ook volgen in je leven
In Korinte wordt dat pijnlijk duidelijk.
Typerend is hoe het bij het avondmaal gaat, wat daar onderdeel is van een maaltijd.
Als de armere gemeenteleden eindelijk klaar zijn met hun werk en aanschuiven bij de maaltijd,
vinden ze de hond in de pot en hun rijkere gemeenteleden in aangeschoten toestand.
Zo mag het in de gemeente niet gaan!

Christus volgen betekent jezelf klein maken.
De rijken van Korinte maken niet zichzelf klein, maar de armere gemeenteleden.
Dit zijn mensen die Jezus Christus belijden,
maar in de praktijk heeft Jezus geen invloed op hun leven.
Het is niet dat ze Jezus wel wíllen volgen, maar dat het niet lukt:
ze zien er het probleem gewoon niet van in!
‘Ik mag toch wel mijn eigen gang gaan?!’

dia 14 – ‘je een oordeel eten’: niet de kleingelovigen, maar de huichelaars
Dan wordt het moeilijk avondmaal vieren.
Je viert Christus, maar je wilt Christus helemaal niet.
Op zulke mensen is Paulus fel.
Op zulke mensen is ook de catechismus fel: de huichelaars.
Dán vallen die zware woorden: je eet jezelf een oordeel.
Als je zegt dat je christen bent, maar in je leven geen boodschap aan Christus hebt.
Het gaat dan dus niet over of je wel genoeg beseft wat je doet,
en ook niet over wie twijfelt en een klein geloof heeft.

Ja: geloof is belangrijk aan het avondmaal.
Avondmaal is geen magisch middel:
dat als je het maar neemt, het weer goed zit tussen God en jou…
Het avondmaal ontvang je in geloof.
Als je vrome praatjes hebt over je geloof,
en ondertussen bij jezelf zegt: ‘ja, dag, het is mijn leven
daar heeft Jezus niets mee te maken’,
dán roep je je veroordeling over jezelf af.
Maar als je Jezus wilt volgen, dan hoef je niet bang te zijn dat je niet goed genoeg bent:
Jezus zelf maakt je waardig!

Praktijk: voorbereiding
dia 15 – praktijk: voorbereiding
Het wordt tijd voor praktijk.
Ik wil 3 dingen bespreken:
de voorbereiding op het avondmaal, de plaats van kinderen en de plaats van buitenstaanders.
Eerst de voorbereiding.

dia 16 – maar 1 vraag: wil je je met Jezus Christus kleden?
Dat komt van Paulus:
hij zegt tegen de Korintiërs dat ze eerst zichzelf moeten toetsen,
en pas daarna eten en drinken.
Dat ligt helemaal in het verlengde van wat ik net zei.
Het gaat om de vraag:
geloof je niet alleen met je mond in Jezus, maar wil je hem ook in je leven volgen?
Met vallen en opstaan, natuurlijk, we zijn geen perfecte christenen,
maar willen we zijn leerlingen zijn en groeien?
Wil je met Jezus leven, dan ben je welkom!

dia 17 – Jezus, niet Jezus+
Wij hebben dat verder uitgebreid, met een voorbereidingszondag,
en de oproep om jezelf te onderzoeken.
Het avondmaalformulier geeft daarbij een drieslag,
precies de drieslag die ook in de catechismus wordt genoemd:
je onderzoekt jezelf op het besef van zonde,
op het geloof in verlossing, en het verlangen voor God te leven.
Het zijn vragen die je, als het goed is, bij Jezus brengen.
Maar ze kunnen ook een eigen leven gaan leiden: een ‘Jezus-plus’-geloof.
Alsof je in Jezus moet geloven, plus dat je moet beseffen hoe slecht je bent.
Of in Jezus geloven, plus je aan de regels houden.
Dan brengt het je niet meer bij God, maar werpt het je op jezelf terug.

Ik kwam een mooie uitspraak van Calvijn tegen:
‘waardigheid heb je niet vóór de deelname, maar ontvang je tijdens het avondmaal.’
Je hoeft niet aan allerlei voorwaarden te voldoen!
Of durven we niet te geloven dat het zo simpel is?

Praktijk: kinderen
dia 18 – praktijk: kinderen
Het volgende punt: de plaats van kinderen.
Daar hangt wel eens een sfeer omheen van:
als kinderen aan het avondmaal worden toegelaten, is de kerk de weg kwijt.
Aan de andere kant wordt het gesprek erover steeds meer gevoerd.
De vraag past helemaal bij het onderwerp van vandaag:
als avondmaal niet het demonstreren van je geloof is, maar Christus ontvangen,
als je niet aan allerlei voorwaarden hoeft te voldoen,
waarom kunnen kinderen het avondmaal dan niet vieren?

Ik wil jullie, alweer, meenemen in de geschiedenis.
Daar mag je je eigen conclusie dan aan verbinden.
Wat ik in ieder geval wil laten zien, is dat de vraag naar kinderen aan het avondmaal
niet een typische nieuwerwetse frats is.
Toen ik dat ontdekte, was dat voor mij echt een verrassing:
het is al heel oud thema!

dia 19 – tabel: bijbel
In de bijbel staat nergens expliciet wat de plaats van kinderen bij het avondmaal is:
niet dat kinderen meedoen, ook niet dat ze niet meedoen.
Net als bij de doop dus.
Natuurlijk kun je op grond van de bijbel er wel iets over vinden,
maar de bijbel geeft geen rechtstreeks antwoord.

dia 20 – 200-1200
Dan begint de kerkgeschiedenis.
Met een grote verrassing: in de eerste eeuwen van de kerk
was het vanzelfsprekend dat de kinderen meededen met het avondmaal!
Vanaf dat ze gedoopt waren, waren ze welkom.
Dus vierden baby’s het avondmaal mee!
Jezus zegt toch dat je moet geloven als een kind?
Dan horen kinderen er bij het avondmaal helemaal bij!

dia 21 – 1200-1550
In deze situatie komt pas verandering vanaf ongeveer 1200.
De kerk heeft een grote scheuring meegemaakt:
de Oosters-orthodoxe en Rooms-katholieke kerk zijn uit elkaar.
De Oosters-orthodoxen zijn tot en met vandaag doorgegaan met de oude praktijk:
gedoopte baby’s doen er mee bij het avondmaal.
In de katholieke kerk werd het anders.
Daar werden brood en wijn steeds meer vereerd.
Het werd zo heilig, dat er een leeftijd wordt ingesteld: de jaren des onderscheids.
Rond 7 jaar gingen kinderen aan hun eerste communie.

dia 22 – 1550-1800
Luther en Calvijn braken in veel dingen met de katholieke visie,
maar de leeftijd hielden ze ongeveer gelijk.
Bij Luther deden kinderen belijdenis als ze 7 waren,
bij Calvijn als ze 10 waren.
De gereformeerde synode van Dordrecht in 1578
beklaagt zich erover dat er jongeren zijn van 15 jaar
die nog steeds niet het avondmaal vieren…

dia 23 – 1800-heden
Pas later werd dat gewoon.
Vooral de afgelopen 200 jaar: jongeren doen steeds later belijdenis.
Het argument dat daar vooral bij gegeven wordt
is dat er rondom het avondmaal allerlei dingen gedaan worden:
gedenken, verkondigen, toetsen, enzovoort,
en dat je daarvoor goed moet weten wat je doet.

Zelf vind ik dat niet zo overtuigend: ik denk dat we kinderen hiermee tekort doen.
Al vind ik het al geweldig dat kinderen tegenwoordig mee lopen en een zegen krijgen.
Ik denk dat het goed is er weer een thema van te maken:
mogen kinderen zodra ze gedoopt zijn het avondmaal vieren,
op het geloof van hun ouders – net als bij de doop?
Of kunnen kinderen van, zeg, 8 jaar, een soort simpele belijdenis doen,
waarna ze aan het avondmaal mogen, zonder dat ze direct lid in volle rechten en plichten zijn?

Praktijk: buitenstaanders
dia 24 – geen hoge drempel opwerpen
Het laatste praktische punt: hoe ga je om met buitenstaanders?
Wat als je zonder christelijk geloof bent opgegroeid,
ermee in aanraking bent gekomen,
en het avondmaal graag mee zou willen vieren?
Er zijn kerken waar dat als eerste stap wordt gezien van belijdenis doen:
als je aan het avondmaal meedoet, zeg je dat je erbij wilt horen.
Maar dan wordt avondmaal dus wel weer dat demonsteren.
In de vroege kerk werden buitenstaanders weggestuurd als het avondmaal werd gevierd.
Dat is weer een heel ander uiterste!
Zelf houd ik dan toch liever vast aan de volgorde:
eerst belijdenis doen en gedoopt worden, dan het avondmaal vieren.
Het avondmaal is voor wie met Christus wil leven.
Als je dat wilt, waarom zou je daar dan geen belijdenis van doen?
Dan is het wel belangrijk dat we daar als kerk niet allerlei drempels voor opwerpen!

De blik op Christus
dia 25 – de blik op Christus!
Genoeg om over na te denken!
Houdt in ieder geval dit vast:
het avondmaal is niet een maaltijd waar we ons persoonlijke geloof demonstreren,
het is een maaltijd waar we als gemeenschap de aanwezigheid van Christus ontvangen.
Avondmaal is wegkijken van onszelf, de blik op Christus.
Avondmaal is pure genade.
Dat hebben we nodig, steeds weer.
Nee, het avondmaal is geen wondermiddel,
waardoor geloven opeens vanzelf gaat en de gemeente gaat bloeien.
Maar onderschat de kracht van het avondmaal niet:
het kan in onszelf en in de gemeente iets in beweging zetten.
Ons dichter bij Christus brengen, en bij elkaar.
Amen.