2 Koningen 2:23-24 – God van straf of van vergeving?

Mark Veurink
Mark Veurink
11 januari 2015

2 Koningen 2:23-24 – God van straf of van vergeving?

image_pdfimage_print

Vergeving is prachtig. En de bijbel staat er vol mee. Maar wat moet je met straffen die God in het Oude Testament ook geeft? Vooral als ze onrechtvaardig aanvoelen, zoals dat 42 kinderen door 2 berinnen worden gedood? Daarover deze tweede leerpreek over moeilijke kanten van God in het Oude Testament.
Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Dan stuur ik ook de bijbehorende powerpoint toe.
Bij deze preek is een blad beschikbaar met verwerkingsvragen: DoorSpreken.

Liturgie
Zingen: Opwekking 369
Stil gebed
Votum en groet
Zingen: Psalm 6 : 1, 5 en 6
Gebed
Preek (tijdens preek lezing Exodus 34 : 1 – 9 en 2 Koningen 2 : 23 – 24)
Zingen: GKB Gezang 89 : 2 en 3
Apostolische geloofsbelijdenis, middendeel zingen: GKB Gezang 123 : 3 en 4
Gebed
Collecte
Zingen: Psalm 30 : 1 en 3
Zegen

God van straf of van vergeving?

Inleiding
dia 1 – overzicht serie
Vorige week zijn we begonnen met een serie van drie diensten
over moeilijke kanten van God in het Oude Testament.
Vorige week hebben we het gehad over dat God aan het volk Israël
de opdracht geeft om zeven volken in Kanaän uit te roeien.
Is hij een God van oorlog of van vrede?
Vandaag gaan we verder met een andere moeilijke kant van God:
is God een God van straf of van vergeving?
Volgende week sluiten we de serie af
met de vraag of we moeten bidden om wraak
of dat we juist moeten bidden voor onze vijanden.

dia 2 – Mandela
Vandaag gaat het dus over straf en vergeving.
Vergeving maakt vaak grote indruk.
Het is niet voor niets dat zo veel mensen het verhaal van Nelson Mandela,
de eerste zwarte president van Zuid Afrika, enorm inspirerend vinden.
Zo inspirerend dat het al een paar keer is verfilmd.

De kracht van Mandela is de kracht van vergeving.
In de jaren ’60 werd hij veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf,
omdat hij zich niet wilde neerleggen bij de Apartheid in Zuid Afrika,
waar alleen de blanken beter van werden.
Hij kwam op voor een goede zaak, maar deed dat ook door gewelddadige aanslagen.
Daarom is hij in de gevangenis terecht gekomen.
Er wordt wel gezegd dat je van een gevangenisstraf geen beter mens wordt,
maar als je het vooruitzicht hebt dat je de rest van je leven in de gevangenis doorbrengt,
dan kan het toch haast niet anders dan dat je een verbitterd mens wordt?
En als je dan toch vrij komt, dan wil je toch wraak?

Mandela niet.
Tijdens zijn gevangenschap probeerde hij in contact te komen met zijn blanke bewakers.
Hij leerde hen steeds beter kennen, hij leerde hun taal en hij leerde wat hun achtergrond was.
Mandela begreep: dit zijn ook mensen die bang zijn voor hun toekomst.
Hij nam hen serieus.

Na 25 jaar kwam hij vrij, en kort daarna werd hij verkozen tot president van Zuid Afrika.
Hij werd de machtigste man van het land,
en had alle gelegenheid om de oude blanke machthebbers te straffen
voor wat ze hem en de hele zwarte bevolking hadden aangedaan.
Maar Mandela koos voor een andere weg.
Hij stelde een regering samen van blanken en zwarten.
Hij heeft alles gedaan voor verzoening.
Er kwam een Waarheid- en Verzoeningscommissie.
Iedereen die daar de waarheid opbiechtte
over zijn of haar eigen misdaden in de tijd van de Apartheid,
zou daar niet voor vervolgd worden.
Mandela wilde dat de bevolkingsgroepen samen konden leven,
en zag in dat vergeving de enige weg was daar naartoe.

dia 3 – zwart
Vergeving is toch prachtig?
In de bijbel is dat ook zo.
Eén van de bijbelteksten die mij het meest raakt is als Jezus wordt gekruisigd,
en dan bidt voor de mensen die hem kruisigen:
‘Vader, vergeef het hun, want ze weten niet wat ze doen.’
Ik word daar stil van…
Als er één is die vergeving heeft voorgeleefd,
dan is het Jezus wel, nog veel meer dan Mandela.

Maar komen we in het Oude Testament niet een heel andere God tegen?
Wat een straffen staan daar!
Sommige van die straffen kun je nog wel begrijpen, maar andere straffen…
Soms kun je je afvragen: waar is Gods genade gebleven?
Daar gaan we vanmiddag naar kijken.
Eerst kijken we naar twee bijbelteksten,
en welke vragen die bijbelteksten bij ons kunnen oproepen.
Daarna reik ik, net als vorige week, een paar denkrichtingen aan.
En als laatste kijken we naar wat we vandaag kunnen
met moeilijke teksten over God die straft.

1. Onrechtvaardige straffen?
dia 4 – Exodus 34
We beginnen met een gedeelte uit Exodus.
Het volk Israël trekt met Mozes door de woestijn.
Daar hebben ze van God de wet gekregen,
die geschreven is op twee stenen.
Daarna roept God Mozes een berg op,
en tijdens zijn afwezigheid maken de Israëlieten een gouden godenbeeld.
God is woedend, en Mozes ook, hij gooit de wetsstenen kapot.
En dan begint het gedeelte wat ik nu wil lezen: Exodus 34 : 1 – 9.

dia 5 – onrechtvaardige straffen?
Dit gedeelte mag je wel het hoogtepunt van het Oude Testament noemen:
God vertelt hier wie hij is.
Het is een uniek gedeelte dat in de bijbel nog vaak wordt aangehaald.
En toch is het ook een moeilijke tekst:
het lijkt wel alsof God twee kanten heeft.
Aan de ene kant is God liefdevol en genadig,
een God die vergeeft.
Maar dan staat er direct ook dat God straft,
en dat zelfs kinderen en kleinkinderen
zullen boeten voor wat hun ouders en grootouders doen.

dia 6 – wat is straf, wat is vergeving?
Volgens mij is het nuttig om even stil te staan bij wat straf is en wat vergeving is.
Iedereen heeft daar wel een bepaald beeld bij,
maar het is wel handig als we het over hetzelfde hebben.
Eerst straf: wie kan een omschrijving geven van wat straf is?
Ik heb zelf Wikipedia erop nageslagen, daar staat het zo:
‘een straf is een onaangename maatregel
die aan de daders van onaanvaardbaar gedrag wordt opgelegd.’
En straf heeft verschillende doelen:
bescherming van de samenleving, iemand die gevangen zit kan geen overval plegen,
opvoeding, als je een boete krijgt voor te hard rijden, let je voortaan beter op je snelheid,
maar ook vergelding of genoegdoening,
het gevoel dat iemand niet ongestraft mag blijven.
En dan vergeving: wie kan omschrijven wat vergeving is?
Ook dat heb ik op Wikipedia opgezocht, daar staat:
‘het slachtoffer van een onterechte daad rekent deze daad niet meer toe aan de dader
en verlangt dan ook geen genoegdoening meer hiervoor.’
Met andere woorden: je ziet af van vergelding.

dia 7 – wraak als motief en kinderen gestraft
Nu weer terug naar Exodus 34.
Daar staat dat God niet alles ongestraft laat: God kan genoegdoening eisen.
In Nahum 1 staat zelfs:
‘De Heer is een woedende wreker, de Heer wreekt zich op zijn tegenstanders.’
En daar zit voor veel mensen een probleem:
wraak is toch nooit de oplossing?
Waar is Gods vergevingsgezindheid gebleven?
In het vers daarvoor staat het nota bene:
‘een God die liefdevol is en genadig, geduldig, trouw en waarachtig.’
Maar het volgende vers gaat al over straf: hoe kan dat?
Wat het extra moeilijk maakt,
is dat kinderen gestraft worden voor wat hun ouders doen.
Dat is toch gewoon onrechtvaardig?
Waarom moeten onschuldigen gestraft worden?
Wat is dit voor God?

dia 8 – 2 Koningen 2
En dan is Exodus 34 nog makkelijk in vergelijking met het gedeelte dat we nu gaan lezen.
Het speelt zich af in de tijd van de koningen van Israël.
Een tijd waarin Israël steeds verder van God afdwaalt.
Profeten roepen Israël op weer naar God terug te gaan.
Het gedeelte wat we nu lezen, speelt zich af als Elisa net profeet is.
We lezen 2 Koningen 2 : 23 – 24.

dia 9 – zeer heftige straf
Afschuwelijk!
Wat komen die kinderen op een wrede manier aan hun einde.
Kinderen nog maar, waarschijnlijk tussen de 10 en 12 jaar.
Ze worden gestraft door God.
En waarom? Omdat ze Elisa belachelijk maken.
Zo zijn kinderen toch gewoon?
Elisa had het hen toch ook gewoon even vermanend kunnen toespreken?
God had ze toch ook gewoon even kunnen laten schrikken,
in plaats van zo’n bloedbad aan te richten?
Waar is Gods geduld gebleven?
Is deze straf niet buiten alle proporties?

Dit lijkt nog het meest op Noord-Koreaanse toestanden.
Daar moet je het niet wagen om de dictator ‘kleintje’ te noemen.
Als de verkeerde mensen dat horen,
wordt je er direct hard voor gestraft.
Maar zelfs daar staat niet de doodstraf op het beledigen van de leider,
je komt er nog vanaf met opsluiting in een strafkamp.

dia 10 – als God zo straft, hoe kun je dan volhouden dat hij genadig is?
Wraak, kinderen die gestraft worden voor wat hun ouders doen, keiharde straffen,
dat is het probleem waar het vanmiddag om gaat.
Ik wil jullie vragen om in twee- of drietallen na te denken over de volgende vraag:
als God zo straft, hoe kun je dan volhouden dat hij genadig is?
Een minuut om met elkaar te overleggen.

2. 5 Denkrichtingen
dia 11 – 5 denkrichtingen
Net als vorige week geef ik vijf denkrichtingen.
God is niet na te rekenen,
wij hebben geen sluitende antwoorden op waarom God iets doet.
Hij vraagt je vertrouwen, ook als je hem niet begrijpen kunt.
Ik kan wel denkrichtingen geven, lijnen door de bijbel trekken,
en ik hoop dat ze je helpen om op God te vertrouwen.

dia 12 – Gods liefde gaat voorop
De eerste is direct een heel centrale lijn in de bijbel:
Gods liefde en vergeving gaan voorop.
In Psalm 30, we gaan het straks zingen, staat:
‘zijn woede duurt een oogwenk, zijn liefde een leven lang.’
In Exodus 34 begint het met liefde, daar ligt alle nadruk op,
en straf komt pas op de tweede plaats.
Niet voor niets wordt in de bijbel gezegd dat God liefde ís.
Nergens staat dat hij woede of straf is.
Liefde is wie God ís,
en blijkbaar hoort daar bij dat hij soms een straf dóet.

dia 13 – het schrikeffect is ook de bedoeling
Dat is de brede bijbelse lijn.
Maar wat moet je dan met straffen die erg onrechtvaardig aanvoelen?
Daarover de volgende denkrichtingen.
Dat verhaal over de berinnen die de kinderen verslinden is heel heftig.
En dat is het ook altijd al geweest!
Dit verhaal past niet bij een God die opkomt voor de kleinsten.
Ook Elisa is geen vijand van kinderen:
juist Elisa is een profeet die veel voor kinderen en zwakken doet.
Dat kinderen hier zo zwaar gestraft worden,
dat moet je ook helemaal niet normaal vinden.
Het is juist de bedoeling dat je ervan schrikt!
Ook in die tijd riep deze gebeurtenis veel vragen op,
de mensen werden erdoor opgeschrikt.

dia 14 – Israël dacht sterk vanuit de familie
Dan de derde denkrichting,
over wat kinderen met de zonden van hun ouders te maken hebben.
In Israël in die tijd was familie veel belangrijker dan familie voor ons is.
In Nederland is het fijn als je op je familie terug kunt vallen,
in Israël was je familie van levensbelang.
Families woonden bij elkaar
en als kinderen een jaar of 18 waren, gingen ze niet een eigen leven opbouwen.
De invloed van families was dus ook veel groter.
Als de oudste van de familie besloot dat het geen kwaad kon
om ook eens een offer aan Baäl te brengen,
dan deed de hele familie daarin mee.
Dat God dan ook de derde en vierde generatie straft, is logisch:
zo veel generaties leefden tegelijkertijd, vormden de familie.
Met die kinderen bij Elisa is het ook belangrijk dat ze bij families horen.
Deze kinderen hoorden hun ouders altijd spottend praten over de profeet Elia.
Nu is er een nieuwe profeet, Elisa,
en de nieuwe generatie Israëlieten denkt er niet over om Elisa serieus te nemen.
Het blijft heftig dat kinderen gestraft worden,
maar omdat Israëlieten veel meer vanuit de familie dachten,
konden ze het ook makkelijker als rechtvaardig zien.
Bovendien krijgt iedereen wel een eigen kans, en ook een eigen verantwoordelijkheid.
Ezechiël schrijft daarover in Ezechiël 18:
‘iemand die zondigt zal sterven,
maar een zoon hoeft niet te boeten voor de schuld van zijn vader,
en een vader hoeft niet te boeten voor de schuld van zijn zoon;
wie rechtvaardig is wordt als een rechtvaardige behandeld,
en een slecht mens wordt voor zijn slechte daden gestraft.’

dia 15 – Het volk dat God kent, wordt het hardst gestraft
We gaan verder met de vierde denkrichting.
Dat is dat de straf van God het heftigst is als zijn liefde wordt afgewezen.
Gods eigen volk, Israël, het volk dat God kent,
het volk dat weet dat God een God is van liefde en van genade,
juist dat volk wordt het hardst gestraft.
Zij wisten van God, ze wisten wat hij van hen wilde,
ze wisten ook dat er bij hem altijd vergeving mogelijk is,
maar ze hebben God gewoon afgewezen.
Ze hoefden Gods liefde en vergeving niet.
Dan wordt God boos.
Israël moest aan alle volken laten zien hoe goed het is om met God te leven,
maar ze kiezen bewust tegen God.
Gods liefde gaat voorop, en God kan er niet tegen als dat wordt afgewezen.
Vergeving moet wel geaccepteerd worden.

dia 16 – Gods straf doet recht
En dan de laatste denkrichting.
Juist omdat God liefde is, straft hij.
Hij laat niet alles ongestraft, gelukkig maar!
Hij zegt niet: ‘zoek het maar uit daar beneden’,
zodat de mensen met de grootste bommen het voor het zeggen hebben.
In Romeinen 12 schrijft Paulus:
‘neem geen wraak, maar laat God uw wreker zijn,
want er staat geschreven dat de Heer zegt:
het is aan mij om wraak te nemen, ik zal vergelden.’
Dat God straft, betekent dat hij opkomt voor de rechten van de zwakken.
God is liefde, en daarom veroordeelt hij onrecht.
Als mensen wraak nemen, lost het niets op, dan gaat het van kwaad tot erger.
Maar mensen kunnen hun behoefte aan wraak negeren
omdat ze weten dat God er wel voor zorgt dat er recht wordt gedaan.

dia 17 – gelegenheid om te reageren
We kijken zo nog naar wat Gods straffen voor ons vandaag betekenen.
Maar eerst gelegenheid om te reageren:
zijn er over deze denkrichtingen nog vragen?

3. Gods straf en wij
dia 18 – Gods straf en wij
Vorige week zei ik al dat we ook in het Oude Testament
God leren kennen zoals hij is.
Daar hoort ook bij dat God straft.
Ik denk niet dat we in allerlei concrete dingen Gods straf moeten aanwijzen,
dat is een gevaarlijke bezigheid.
Maar uit die vele bijbelgedeelten over Gods straf,
kunnen we vandaag wel lessen trekken.
Ik noem er vier.

dia 19 – laat je waarschuwen
De eerste les: je mag van God schrikken.
Zijn straffen kunnen angstaanjagend zijn.
Laat het een waarschuwing voor je zijn!
Ook in het Nieuwe Testament waarschuwt Jezus regelmatig
voor het komende oordeel.
God laat niet met zich spotten!

dia 20 – wijs Gods vergeving niet af
De tweede les is dat God kennen en toch zijn vergeving afwijzen
de heftigste zonde is die er is.
Net als Israël vroeger, hebben christenen een voorbeeldfunctie voor de wereld.
Als christenen niet uit vergeving leven,
als ze God gebruiken om er status aan te ontlenen,
als ze vinden dat God niet te moeilijk moet doen over zonde,
of dat ze niet zoveel vergeving nodig hebben,
dan zijn ze een belabberd voorbeeld voor de wereld.
Petrus schrijft dat Gods oordeel begint bij Gods eigen mensen.
Als je God kent, rekent God het je des te meer aan als je zonder hem leeft.

dia 21 – zoek mensen die je goed beïnvloeden
De derde les: zoek mensen om je heen die je goed beïnvloeden.
In Israël had de familie een grote invloed.
Daarom hadden keuzes die je maakte invloed op de derde en vierde generatie.
Bij ons heeft familie vaak niet zo’n grote invloed,
je zoekt zelf wel de mensen uit die jou beïnvloeden: je vrienden.
Laat de kerk die familie zijn waar je op een goede manier wordt beïnvloed.
Ook buiten de kerkdiensten, door je geloof in gesprekken met elkaar te delen.

dia 22 – laat Jezus het oordeel dragen
Dan blijft er nog één les over, een belangrijke.
Gods woede gaat niet alleen over anderen, maar ook over jezelf.
Wat roep ik Gods woede vaak op!
En wat heeft God een geduld dat hij dat niet direct afstraft.
Er is maar een mogelijkheid om aan Gods woede te ontkomen: Jezus Christus.
In 2 Korintiërs 5 schrijft Paulus:
‘God heeft hem die de zonde niet kende voor ons één gemaakt met de zonde,
zodat wij door hem rechtvaardig voor God konden worden.’
In Christus heeft God zelf zijn woede gedragen.
In Johannes 3 zegt Jezus over zichzelf:
‘over wie in mij gelooft wordt geen oordeel uitgesproken,
maar wie niet in mij gelooft is al veroordeeld,
omdat hij niet wilde geloven in de naam van Gods enige Zoon.’
Leg Gods liefde niet naast je neer, maar leef uit zijn genade!
Amen.